Serwis Pomoc Dziecku

Strona główna » Słownik problemów » Trudnosci adaptacyjne w grupie rowiesnikow
trudnosci adaptacyjne

Wiadomość archiwalna

Samotność w szkole

Samotność w szkole

Jarosław Jagieła

Dostrzegamy samotność ludzi starych, niepełnosprawnych, bezdomnych. Ale samotność dziecka? Przecież dzieciństwo wydaje się raczej czasem szkolnych i podwórkowych przyjaźni, zabaw w rówieśniczym gronie, okresem troskliwej obecności opiekunów. Jarosław Jagieła pokazuje odmienne oblicze dzieciństwa i wczesnej młodości. Pisze o trudnościach w nawiązywaniu kontaktów z innymi, o zaburzeniach zachowania młodych ludzi. Nakreśla specyfikę dziecięcej samotności w szkole, rodzinie, grupie rówieśniczej. Autor przedstawia modelowe typy "szkolnych samotników" i radzi, jak im pomóc.

Samotność ucznia
Samotność dziecka, choć poruszająca sumienia osób wrażliwych, nie zawsze jest dostrzegana i właściwie rozumiana. W powszechnej opinii panuje przekonanie, że mogą odczuwać ją ludzie starsi, ale powątpiewa się, by mogła dotykać osoby tak młode (Dołęga Z., Rozumienie samotności przez dzieci i młodzież. „Psychologia Wychowawcza” nr 5/1997, s. 437). Specyfika dziecięcej samotności wyraża się głównie sytuacjami, gdy wokół dziecka zabraknie osób autentycznie bliskich, zapewniających mu realizację jego potrzeb i właściwy emocjonalny i społeczny rozwój (Łopatkowa M., Samotność dziecka. WSiP, Warszawa 1989, s. 7). Dziecko nie zbudowało jeszcze w dostatecznym stopniu wewnętrznego świata, w którym mogłoby się schronić. Ten świat dopiero się tworzy. Gdy więc brakuje mu dobrego kontaktu z samym sobą i jednocześnie napotyka się na rozmaite bariery zewnętrzne, następuje trudne do przezwyciężenia uczucie wyobcowania. Inny rodzaj samotności dotyka dziecko w rodzinie, inny w środowisku rówieśniczym czy szkolnym.
Grupa rówieśnicza jest kolejnym miejscem, gdzie dziecko zdobywa swe pierwsze społeczne doświadczenia. Znaczenie rówieśników staje się tym większe, w im mniejszym stopniu młody człowiek doświadcza poczucia bezpieczeństwa i akceptacji w swojej własnej rodzinie.

Badania empiryczne przeprowadzone wśród uczniów liceum pozwoliły na wyodrębnienie siedmiu modelowych typów szkolnych samotników (Kawula S., Samotność licealistów. „Wychowanie na co dzień”, nr 1 i 2/1999).

  • „Mól książkowy” to samotnik, który poszukuje odosobnienia, by rozwijać swoje pasje i zainteresowania, np. czytelnictwo lub artystyczne upodobania. Jego samotność jest samotnością z wyboru, dostarcza mu wolności i poczucia spełnienia. Nie dajmy się jednak zwieść – za demonstrowaną chęcią życia na uboczu kryje się nierzadko pragnienie bliskiego kontaktu z innymi.
  • „Nadwrażliwa” osoba (niekoniecznie płci żeńskiej), skłonna jest do nadmiernego przeżywania lęków. To dziecko niepewne siebie i swoich możliwości, onieśmielone w kontaktach z innymi. Odnosimy wrażenie, że odbiera świat nadmiernie wrażliwie i z wielkim cierpieniem. Każda niemal sytuacja może stać się dla niego bodźcem do wycofania się i zamknięcia w sobie.
  • „Zawiedziona” osoba przeżywa rozczarowanie i rozgoryczenie po stracie bliskich relacji z ważną dla siebie postacią lub z grupą osób. Jej ważne potrzeby: przynależności, miłości, a czasem też bezpieczeństwa nie są zaspokojone. Takiemu uczniowi towarzyszy poczucie pustki, rozżalenia, frustracji i zawodu.
  • „Dyslektyk” ma trudności w nauce, stąd jego relacje z nauczycielami, a czasem też z innymi uczniami, są zaburzone. Gdy nie otrzymuje adekwatnej pomocy i wsparcia, czuje się wyobcowany i niezrozumiany przez otoczenie. Przeżywa swój dramat w bolesnym oddaleniu od innych.
  • „Ordynus” sprawia trudności wychowawcze, stąd ze zrozumiałych względów nie jest uczniem szczególnie lubianym. Arogancki, krnąbrny i nieliczący się z innymi, bywa strofowany przez nauczycieli, czasem też izolowany przez uczniów. Najwyraźniej ujawnia różnego rodzaju problemy osobowościowe i kłopoty w ujawnianiu siebie oraz własnych niepokojów.
  • „Uzależniony od rodziny” doświadcza swojej szkolnej samotności wskutek kłopotów, jakie przeżywa w rodzinie. Może to być rozpad małżeństwa rodziców, rozwód lub separacja, domowe kłótnie i pijackie awantury. Dysharmonia i chaos życia rodzinnego, pełna napięcia atmosfera domu wpływają na izolację od rówieśników oraz przeżywanie dramatu w separacji od świata.
  • „Lękliwa” osoba zamyka się w sobie, gdyż rodzice pragną ją chronić przed zgubnymi wpływami otoczenia. Kontakty z rówieśnikami są ograniczane i przedstawiane jako zagrażające. Czasem dotyczą płci przeciwnej, czasem przyjaźni z uczniami, którzy w ocenie rodziców mogą nieść zepsucie lub niski poziom kultury.

Pomoc w samotności
Jeżeli samotność nie jest świadomym wyborem, nie jest „mistrzynią mędrców” – jak napisał w III części Dziadów Adam Mickiewicz, wówczas staje się bolesnym szkolnym doświadczeniem, wymagającym interwencji oraz pomocy. Ważne jest nade wszystko, aby samotność ucznia została dostrzeżona przez nauczycieli. Niezwykle przydatnym modelem pomocy nauczycielowi może okazać się propozycja, jaką odnajdujemy w koncepcji zajęć socjoterapeutycznych zaproponowanych swego czasu przez Jacka Strzemiecznego. Zgodnie z jego zamysłem, celem zajęć socjoterapeutycznych jest eliminowanie przyczyn i przejawów utrwalonych zaburzeń zachowania, utrudniających dziecku realizację zadań życiowych (Strzemieczny J., Program zajęć socjoterapeutycznych dla dzieci ze szkół podstawowych. Wyd. MEN, Warszawa 1988). Problem samotności ucznia niewątpliwie mieści się w tych celach.

Za zaburzone dość powszechnie uważa się takie zachowanie, które charakteryzuje się: nieadekwatnością, sztywnością reakcji, szkodliwością dla podmiotu i otoczenia oraz gdy towarzyszą mu negatywne emocje.

  • Nieadekwatność jest cechą wynikającą z braku umiejętności reakcji na zaistniałą sytuację. Przeżywana przez ucznia samotność może więc być chronicznym obrazem ujawnianej przez niego nieadekwatności w zachowaniu, szczególnie wtedy, gdy obiektywne właściwości otoczenia są optymalne.
  • Sztywność reakcji, to powtarzanie się schematów zachowań pomimo zmiany sytuacji. Zaburzone zachowanie jest więc w jakimś sensie reakcją automatyczną, przebiegającą według utartych i mało elastycznych wzorców. Uczeń chronicznie samotny zawsze reaguje w szkolnych sytuacjach wycofaniem, agresją albo uległością i funkcjonuje w sposób mało satysfakcjonujący dla siebie i innych.
  • Szkodliwość dla podmiotu i otoczenia jest skutkiem braku nawiązywania bliskich relacji. Może powodować chęć poszukiwania przez ucznia grup aspołecznych i środowisk zdemoralizowanych lub ewidentnie patologicznych. Miejsc, gdzie nareszcie może poczuć się dobrze.
  • Negatywne emocje towarzyszące samotności mogą przyczyniać się do obniżenia poczucia własnej wartości, powstawania zahamowań rozwoju, apatii i bierności, a nawet poczucia pustki emocjonalnej i utraty sensu życia.

Pomocne mogą okazać się także wyróżnione przez Strzemiecznego obszary zaburzeń zachowania, które należy odnieść do samotności ujawniającej się w poszczególnych relacjach:

  • Ja-dorośli: samotność powstaje tu początkowo wskutek braku satysfakcjonujących interakcji ze znaczącymi dorosłymi w życiu dziecka (rodzicami, dziadkami, opiekunami), a później przenoszona jest na brak więzi z innymi dorosłymi (np. nauczycielami, trenerami itd.). Obrazowa może okazać się tu typowa analogia błędnego koła: dziecko bite – bije innych, dziecko izolowane od rodziców – izoluje się od innych dorosłych;
  • Ja-rówieśnicy: samotność może powstawać w następstwie braku relacji rówieśniczych w okresie wczesnoszkolnym. Przynależność do grupy, możliwość przeżywania wspólnych problemów i radości, satysfakcji ze wspólnego działania daje poczucie więzi i przyczynia się do rozwoju społecznego; natomiast pozbawienie tego rodzaju doświadczeń powoduje powstawanie powielanych czasem i później relacji opuszczenia, samotności, poczucia wyobcowania pośród ludzi;
  • Ja-zadania: samotność może się też objawiać w realizacji pewnych zadań czy wyzwań, jakie piętrzy przed dzieckiem życie. Młody człowiek staje osamotniony wobec celów, które w subiektywnym odczuciu mogą przerastać jego możliwości. Brak zewnętrznego wsparcia jeszcze pogłębia ten stan;
  • Ja-Ja: samotność ujawnia się również w zakresie postrzegania własnej osoby. Uczeń pozbawiony bliskich relacji z dorosłymi i rówieśnikami nabiera przekonania o swojej niskiej wartości. Relacja jest tu jednak dwustronna i przypomina sprzężenie zwrotne: samotność wyzwala poczucie niskiej wartości, a zaniżony obraz własnej osoby przyczynia się do osamotnienia.

źródło: http://charaktery.eu/psychologia_w_szkole/2004/02/2268/Samotnosc-w-szkole/

Drukuj | Wyślij znajomym | Zgłoś błąd w artykule
Autor wiadomości: Ewa Krawczyk | Data: 2009-08-06 15:37
Ilość wyświetleń 8081

Copyright @ 2010 Urząd m.st. Warszawy Biuro Edukacji i Poradnia TOP

Administrator: mail | Archiwum | Mapa serwisu